بازار مشتقه چیست؟

در این مقاله از اس دیتا ما به بررسی بازار مشتقه و ویژگی‌های منحصر به فرد آن پرداخته و مزایا و فرصت‌هایی که این بازار ارائه می‌دهد، مورد بررسی قرار خواهد گرفت. در ادامه نیز به توضیح مفاهیم اساسی بازار مشتقه، انواع مختلف مشتقه‌ها، ویژگی‌های آنها، و نحوه عملکرد این بازار خواهیم پرداخت. همچنین، مزایا و فرصت‌های سرمایه‌گذاری در بازار مشتقه به طور دقیق مورد بررسی قرار خواهد گرفت تا به سرمایه‌گذاران و افراد متخصص در این زمینه کمک کند تصمیمات بهتری در مورد شرکت در این بازار و مدیریت ریسک‌های مرتبط با آن بگیرند.

مفهوم بازار مشتقه

بازار مشتقه به بازاری اطلاق می‌شود که در آن ابزارهای مالی مشتقه، مانند قراردادهای آتی (Futures)، اختیار معامله (Options)، قراردادهای معاوضه (Swaps) و قراردادهای فروارد (Forwards) معامله می‌شوند. مشتقات، قراردادهایی هستند که ارزش آن‌ها از قیمت دارایی‌های پایه‌ای مانند کالاها، سهام، اوراق قرضه، نرخ بهره و ارز به دست می‌آید. هدف اصلی بازار مشتقه مدیریت ریسک‌های مالی و فراهم کردن امکان پوشش ریسک (Hedging) برای سرمایه‌گذاران است. این بازار همچنین امکان سفته‌بازی و اهرم‌سازی (Leverage) را برای معامله‌گران فراهم می‌کند.

تعریف بازار مشتقه

بازار مشتقه شامل ابزارهایی است که ارزش آن‌ها از دارایی‌های مالی یا واقعی دیگر نشأت می‌گیرد. این دارایی‌ها ممکن است کالاهای فیزیکی مانند نفت، طلا، و گندم یا دارایی‌های مالی مانند سهام، اوراق قرضه، و ارزهای خارجی باشند. قراردادهای مشتقه به معامله‌گران اجازه می‌دهند که با توافقی که در آینده انجام می‌شود، قیمت‌های حال یا آتی دارایی‌های پایه را قفل کنند. این ابزارها به سرمایه‌گذاران و شرکت‌ها کمک می‌کنند تا ریسک‌های ناشی از نوسانات قیمت را مدیریت کنند.

طبق آمارهای Bank for International Settlements (BIS)، ارزش بازار جهانی ابزارهای مشتقه در سال 2022 به حدود 640 تریلیون دلار رسید. این رقم نشان‌دهنده اهمیت و گسترش این بازار در سیستم مالی جهانی است.

انواع مشتقات

بازار مشتقه شامل چهار نوع ابزار اصلی است:

قراردادهای آتی (Futures Contracts)

این قراردادها به خریدار اجازه می‌دهند که یک دارایی پایه را با قیمت مشخص در یک زمان معین در آینده خریداری کند. قراردادهای آتی به‌طور استاندارد در بورس‌های کالایی و مالی معامله می‌شوند. بر اساس آمار CME Group، حجم معاملات قراردادهای آتی نفت خام در سال 2022 به بیش از 1.2 میلیارد قرارداد رسید که نشان‌دهنده اهمیت این ابزار در مدیریت ریسک قیمت نفت است.

اختیار معامله (Options Contracts)

این قراردادها به خریدار حق (اما نه تعهد) خرید یا فروش دارایی پایه با قیمت معین تا یک زمان مشخص را می‌دهند. طبق گزارش Statista، بازار جهانی اختیار معامله در سال 2021 بیش از 135 تریلیون دلار ارزش داشته است.

قراردادهای فروارد (Forward Contracts)

مشابه قراردادهای آتی هستند، اما این قراردادها معمولاً بین دو طرف خاص منعقد می‌شوند و در بورس معامله نمی‌شوند. این قراردادها به‌طور سفارشی بین دو طرف توافق می‌شوند و ریسک اعتباری نیز در آن‌ها وجود دارد.

قراردادهای معاوضه (Swaps)

قراردادهایی که در آن دو طرف توافق می‌کنند تا جریان‌های مالی خود را در آینده با هم معاوضه کنند. به‌طور مثال، در سوآپ نرخ بهره، یکی از طرفین نرخ بهره ثابت و دیگری نرخ بهره متغیر را دریافت می‌کند. طبق آمار ISDA، در سال 2022 ارزش معاملات سوآپ‌های نرخ بهره به بیش از 490 تریلیون دلار رسید.

ویژگی های بازار مشتقه

مشتقه‌های مالی: در بازار مشتقه معاملات بر اساس مشتقه‌های مالی صورت می‌گیرد، که شامل معاملات آتی (Futures Contracts)، گزینه‌ها (Options)، معاملات پولی (Swaps) و دیگر مشتقه‌ها می‌شوند.

همگرایی بر روی دارایی پایه: ارزش مشتقه‌ها به طور مستقیم از تغییرات دارایی پایه مشتق می‌گیرد. این به سرمایه‌گذاران امکان می‌دهد تا درآمد یا زیان خود را بر اساس عملکرد دارایی پایه پیش‌بینی کنند.

لیکویدیته بالا: بازار مشتقه اغلب دارای لیکویدیته بالاست، به این معنا که معاملات به سرعت و با حجم بزرگ انجام می‌شود. این ویژگی به سرمایه‌گذاران امکان معامله آسان در بازار را می‌دهد.

ریسک مدیریت: از مشتقه‌ها به عنوان ابزار مدیریت ریسک استفاده می‌شود. شرکت‌ها می‌توانند با استفاده از مشتقه‌ها ریسک‌های مرتبط با تغییرات قیمت دارایی‌های پایه را کاهش دهند.

معاملات دستیابی به همه: بازار مشتقه به افراد حقیقی و شرکت‌ها امکان معامله می‌دهد، و این به افرادی که به دنبال تنوع در سبد سرمایه‌گذاری خود هستند، اجازه می‌دهد تا در بازار مشتقه شرکت کنند.

تنوع: بازار مشتقه انواع مختلفی از مشتقه‌ها را فراهم می‌کند، از جمله مشتقه‌های مالی، کالایی، ارزی و دیگر دارایی‌ها.

نحوه کار بازار مشتقه

1. انتخاب دارایی پایه (Underlying Asset):

   - معاملات مشتقه بر اساس دارایی‌های پایه صورت می‌گیرد. دارایی‌های پایه ممکن است شامل سهام، ارزها، نرخ بهره، کالاها و حتی شاخص‌های مالی مانند S&P 500 باشند.

2. انتخاب نوع مشتقه (Type of Derivative):

   - سپس، سرمایه‌گذاران باید نوع مشتقه را انتخاب کنند. انواع مشتقه‌ها شامل معاملات آتی (Futures Contracts)، گزینه‌ها (Options)، معاملات پولی (Swaps) و دیگر مشتقه‌های مالی می‌شوند. هر کدام از این ابزارها دارای ویژگی‌ها و مزایای مختلفی هستند.

3. تعیین مقدار و شرایط معامله (Contract Specifications):

   - بعد از انتخاب نوع مشتقه، سرمایه‌گذاران باید شرایط معامله را مشخص کنند. این شرایط شامل قیمت تمرکزی (Strike Price)، تاریخ انقضا (Expiration Date)، اندازه قرارداد (Contract Size) و سایر جزئیات معامله است.

4. انجام معامله (Execution):

   - معامله‌گران یا سرمایه‌گذاران می‌توانند معاملات مشتقه خود را در بازار مشتقه انجام دهند. این معاملات می‌توانند در صورتی که قیمت دارایی پایه به مقداری که در شرایط معامله تعیین شده افت یا افزایش کند، سودآور یا زیان‌آور باشند.

5. مدیریت معاملات (Risk Management):

   - برای مدیریت ریسک‌ها، سرمایه‌گذاران معمولاً از ترتیب‌های توقف (Stop Orders)، حساب‌های مارژین (Margin Accounts) و سایر روش‌های مدیریت ریسک استفاده می‌کنند. این روش‌ها به آنها امکان می‌دهند تا از خسارات بزرگ در صورت تغییرات ناخواسته قیمت‌ها جلوگیری کنند.

6. پایان معامله (Settlement):

   - در پایان معامله، معامله‌گران می‌توانند معامله را تسویه کنند. تسویه معمولاً به انتقال پول یا دارایی‌های معامله‌کننده از یک حساب به حساب دیگر می‌پردازد.

7. پایان قرارداد (Contract Expiry):

   - در تاریخ انقضای تعیین‌شده در قرارداد، معامله به پایان می‌رسد و سرمایه‌گذاران باید تصمیم بگیرند که آیا قرارداد را تمدید کنند یا تسویه کنند.

مزایا و فرصت های این بازار

بازار مشتقه به سرمایه‌گذاران و شرکت‌ها مزایا و فرصت‌های متعددی ارائه می‌دهد که از جمله مهم‌ترین آنها به شرح زیر است:
 

مدیریت ریسک: یکی از مزایای اصلی بازار مشتقه، مدیریت ریسک است. با استفاده از مشتقه‌ها، سرمایه‌گذاران و شرکت‌ها می‌توانند ریسک‌های مرتبط با تغییرات قیمت دارایی‌های پایه را به طور موثر مدیریت کنند. این به آنها امکان می‌دهد تا از تقلبات بازار محافظت کرده و خسارات مالی را کاهش دهند.

حفاظت در برابر تغییرات بازار: مشتقه‌ها به سرمایه‌گذاران امکان می‌دهند تا در برابر تغییرات غیرمنتظره و نوسانات بازار حفاظت کنند. این به شرکت‌ها کمک می‌کند تا از نوسانات قیمتی و تغییرات ناشی از عوامل مختلف مثل تغییرات نرخ ارز یا نرخ بهره جلوگیری کنند.

فرصت‌های سرمایه‌گذاری: بازار مشتقه به سرمایه‌گذاران امکان می‌دهد تا به صورت فعال در بازارهای مالی شرکت کنند و از فرصت‌های سودآور در طی فرآیندهای معاملاتی بهره‌برداری کنند. این بازار انعطاف‌پذیری بالایی دارد و به سرمایه‌گذاران اجازه می‌دهد تا به سرعت در بازار واکنش نشان دهند و سودآوری را افزایش دهند.

تنوع در سبد سرمایه‌گذاری: بازار مشتقه به سرمایه‌گذاران امکان می‌دهد تا سبد سرمایه‌گذاری خود را تنوع بخشند و از تغییرات در مختلف دارایی‌ها بهره‌برداری کنند. این تنوع به سرمایه‌گذاران کمک می‌کند تا ریسک‌های مختلف را منوط به تغییرات در دارایی‌ها تنظیم کنند.

امکانات لیکویدیته: بازار مشتقه دارای لیکویدیته بالا است و این به سرمایه‌گذاران امکان معامله در هر زمان و با حجم بزرگ را می‌دهد. این ویژگی به سرمایه‌گذاران امکان معامله آسان در بازار را می‌دهد.
 

با وجود مزایا و فرصت‌هایی که بازار مشتقه ارائه می‌دهد، باید توجه داشت که این بازار همچنین ریسک‌های خود را دارد. معامله در مشتقه‌ها نیاز به دانش کافی و تجربه دارد و نیاز به مدیریت دقیق ریسک‌های مرتبط دارد. همچنین، تغییرات در قوانین و مقررات می‌توانند تأثیرات جدی بر روی معاملات داشته باشند. به همین دلیل، سرمایه‌گذاران باید به دقت مطالعه کنند و از مشاوره تخصصی استفاده کنند تا تصمیمات بهتری در مورد شرکت در بازار مشتقه بگیرند.

ریسک های این بازار

بازار مشتقه، همچنان که مزایا و فرصت‌های متعددی دارد، ریسک‌های مختلفی نیز دارد که به سرمایه‌گذاران و شرکت‌ها تأثیر می‌گذارد. در ادامه، به برخی از اصلی‌ترین ریسک‌های بازار مشتقه اشاره می‌کنیم:
 

ریسک قیمتی (Price Risk): این ریسک به تغییرات قیمت دارایی‌های پایه مشتقه اشاره دارد. افت و خیزات در قیمت دارایی پایه می‌تواند به سرمایه‌گذاران زیان یا سود بیشتری را ایجاد کند. به عنوان مثال، اگر یک سرمایه‌گذار در قراردادهای آتی برای خرید نفت سرمایه‌گذاری کند، تغییرات در قیمت نفت می‌تواند به وی زیان یا سود بیشتری را به همراه داشته باشد.

ریسک اعتباری (Credit Risk): این ریسک مرتبط با عدم توانایی شرکت‌ها یا افراد در اجرای تعهدات مالی مشتقه‌هاست. در معاملات مشتقه، شرکت‌ها معاملات با افراد و شرکت‌های دیگر انجام می‌دهند، و اگر یکی از طرف‌ها تعهدات خود را نپاید، ریسک اعتباری به وجود می‌آید.

ریسک لیکویدیته (Liquidity Risk): بازار مشتقه ممکن است در برخی مواقع دارای لیکویدیته پایینی باشد، به ویژه در بازارهای مشتقه کم‌حجم. این ممکن است باعث دشواری در فروش یا خرید مشتقه‌ها شود و سرمایه‌گذاران را با ریسک لیکویدیته مواجه کند.

ریسک عدم تطابق (Basis Risk): این ریسک به عدم تطابق بین دارایی مشتقه و دارایی پایه مشتقه اشاره دارد. تغییرات در قیمت‌های دو دارایی می‌تواند متفاوت باشد و این باعث شود که سرمایه‌گذاران نتوانند به‌درستی ریسک‌ها را مدیریت کنند.

ریسک قانونی و مقرراتی (Legal and Regulatory Risk): مشتقه‌ها تحت قوانین و مقررات خاصی قرار دارند و تغییرات در این مقررات می‌تواند تأثیرات جدی بر روی معاملات داشته باشد. به عنوان مثال، تغییرات در مقررات مالی یا تنظیمات حکومت می‌تواند به سرمایه‌گذاران زیان بزرگی وارد کند.

ریسک معاملاتی (Execution Risk): معامله در بازار مشتقه ممکن است ریسک‌های معاملاتی داشته باشد، به ویژه در معاملات با حجم بزرگ. این معاملات ممکن است باعث اجرای نادرست یا تأخیر در اجرای معاملات شوند.
 

بازار مشتقه یک قسمت مهم از بازارهای مالی جهانی است که در آن مشتقه‌ها به عنوان ابزارهای مالی مورد استفاده قرار می‌گیرند. این بازار امکان مدیریت ریسک، حفاظت در برابر تغییرات بازار، و امکان سرمایه‌گذاری در فرصت‌های مختلف اقتصادی را فراهم می‌کند. با این حال، معاملات مشتقه همراه با ریسک‌های خود هستند و نیاز به دانش کافی و تجربه دارند. افراد و شرکت‌ها قبل از ورود به این بازار باید مطالعه دقیقی انجام دهند و از مشاوره تخصصی استفاده کنند تا ریسک‌ها و مزایا را درک کنند و تصمیمات بهتری در مورد مشارکت در این بازار بگیرند.

مقررات و نظارت بر بازار مشتقه

به دلیل ریسک‌های بالقوه بازار مشتقه، این بازار تحت نظارت شدید نهادهای مالی قرار دارد. بسیاری از کشورها و سازمان‌های بین‌المللی مقرراتی را برای اطمینان از شفافیت و پایداری این بازار وضع کرده‌اند. طبق گزارش World Bank، در سال‌های اخیر نظارت بر بازار مشتقه جهانی افزایش یافته است تا ریسک‌های سیستمی کاهش یابد و اعتماد به بازارها حفظ شود.

Dodd-Frank Act در ایالات متحده، یکی از مهم‌ترین قوانین مربوط به نظارت بر بازار مشتقه پس از بحران مالی 2008 است که هدف آن افزایش شفافیت و کاهش ریسک‌های سیستمی است.