مقدار انتشار گازهای آلاینده و گلخانه‌ای از کل بخش انرژی ایران

مقدمه

اندازه‌گیری «مقدار انتشار آلاینده‌ها و گازهای گلخانه‌ای» در کل بخش انرژی، یکی از شاخص‌های کلیدی برای فهم هم‌زمانِ کیفیت هوا، شدت آلایندگی ناشی از مصرف و تبدیل انرژی، و فشار اقلیمی اقتصاد است. بررسی روند سالانه این مقادیر کمک می‌کند نقاط اوج، دوره‌های افت موقت و مسیر کلی تغییرات در آلاینده‌های معیار و گازهای گلخانه‌ای شناسایی شود؛ به‌ویژه در بازه‌ای که نوسان‌های تولید، مصرف سوخت و شرایط بهره‌برداری در بخش انرژی می‌تواند الگوی انتشار را تغییر دهد.

این شاخص چگونه تعریف و محاسبه می‌شود؟

این شاخص «جرم کل انتشار» هر آلاینده/گاز را در یک سال، از کل بخش انرژی و در واحد تن گزارش می‌کند. در عمل، محاسبه چنین مقادیری معمولاً با اتکا به داده‌های فعالیت انرژی (مصرف انواع سوخت و فرآیندهای مرتبط در بخش انرژی) و ضرایب انتشار/فاکتورهای تبدیل انجام می‌شود و سپس انتشار هر آلاینده به‌صورت سالانه تجمیع می‌گردد.
مأخذ داده‌ها: ترازنامه انرژی (وزارت نیرو، معاونت امور برق و انرژی).

تصویر کلی روندها در بازه ۱۳۹۲ تا ۱۴۰۰

• در ترکیب وزنی انتشارِ گزارش‌شده، CO2 سهم غالب دارد و در تمام سال‌ها حدود ۹۸٪ از مجموع جرم انتشار ثبت‌شده را تشکیل می‌دهد؛ بنابراین تغییرات CO2 عملاً جهت کلی «حجم وزنی انتشار» را تعیین می‌کند.
• در بازه ۱۳۹۲ تا ۱۴۰۰، CO2 از ۵۷۶٬۳۹۸٬۶۴۳ تن (حدود ۵۷۶٫۴ میلیون تن) به ۷۲۵٬۸۲۶٬۸۶۳ تن (حدود ۷۲۵٫۸ میلیون تن) رسید (+۱۴۹٬۴۲۸٬۲۲۰ تن، +۲۵٫۹٪).
• NOx رشد معنادار داشت و از ۱٬۹۴۲٬۱۷۹ تن در ۱۳۹۲ به ۲٬۲۶۰٬۵۳۱ تن در ۱۴۰۰ رسید (+۳۱۸٬۳۵۲ تن، +۱۶٫۴٪).
• SO2 برخلاف بسیاری از اقلام، در کل دوره کاهش خالص نشان داد: از ۱٬۶۰۸٬۹۹۴ تن در ۱۳۹۲ به ۱٬۱۰۰٬۲۶۳ تن در ۱۴۰۰ (−۵۰۸٬۷۳۱ تن، −۳۱٫۶٪).
• در بسیاری از آلاینده‌ها، ۱۳۹۴ نقطه افت قابل‌توجه دیده می‌شود؛ در مقابل، ۱۴۰۰ برای چند قلم (NOx، CO2، SPM، CH4) سال اوج یا یکی از اوج‌هاست.

روند آلاینده‌های اصلی هوا

۱) اکسیدهای نیتروژن (NOx)

NOx پس از افت در ۱۳۹۴ (کمینه دوره: ۱٬۸۲۹٬۴۲۲ تن)، از ۱۳۹۵ به بعد مسیر افزایشی نسبتاً پایدار گرفت و در ۱۴۰۰ به بیشینه دوره رسید (۲٬۲۶۰٬۵۳۱ تن). بزرگ‌ترین رشد سالانه NOx در ۱۴۰۰ رخ داده است (+۷٫۴٪ نسبت به ۱۳۹۹) و بزرگ‌ترین افت سالانه در ۱۳۹۴ ثبت شده (−۵٫۳٪ نسبت به ۱۳۹۳).

۲) دی‌اکسید گوگرد (SO2)

SO2 در نیمه نخست دوره یک افت تند و پیوسته دارد و در ۱۳۹۶ به کمینه می‌رسد (۷۹۹٬۰۱۶ تن). از ۱۳۹۷ به بعد روند برگشتی دیده می‌شود، به‌ویژه جهش ۱۳۹۸ (بزرگ‌ترین رشد سالانه: +۲۱٫۶٪ نسبت به ۱۳۹۷). با وجود این بازگشت، سطح ۱۴۰۰ همچنان از ۱۳۹۲ پایین‌تر است و کاهش خالص دوره حفظ می‌شود.

۳) تری‌اکسید گوگرد (SO3)

SO3 از ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۶ روند نزولی دارد و در ۱۳۹۶ کمینه دوره ثبت می‌شود (۸٬۰۴۵ تن). سپس از ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰ مسیر افزایشی ملایم دنبال می‌شود. بیشترین رشد سالانه SO3 در ۱۳۹۸ رخ داده (+۲۰٫۹٪ نسبت به ۱۳۹۷) و بیشترین افت سالانه در ۱۳۹۴ ثبت شده (−۱۶٫۵٪ نسبت به ۱۳۹۳). در مجموع، سطح ۱۴۰۰ نسبت به ۱۳۹۲ پایین‌تر است (−۲۵٫۲٪).

۴) منوکسید کربن (CO)

CO از ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۸ تقریباً پیوسته افزایش می‌یابد و در ۱۳۹۸ به بیشینه دوره می‌رسد (۱۱٬۸۲۶٬۲۷۵ تن). سپس در ۱۳۹۹ یک افت تند ثبت می‌شود (بزرگ‌ترین کاهش سالانه: −۱۵٫۱٪ نسبت به ۱۳۹۸). در ۱۴۰۰ نیز بازگشت قدرتمند دیده می‌شود (بزرگ‌ترین رشد سالانه: +۱۴٫۷٪ نسبت به ۱۳۹۹)، اما همچنان اندکی پایین‌تر از اوج ۱۳۹۸ قرار می‌گیرد.

۵) ذرات معلق (SPM)

SPM در ۱۳۹۴ و ۱۳۹۵ پایین می‌آید و کمینه دوره در ۱۳۹۵ ثبت می‌شود (۳۷۰٬۹۱۴ تن). از ۱۳۹۶ روند افزایشی غالب است، با یک افت کوتاه در ۱۳۹۹، و در نهایت در ۱۴۰۰ به بیشینه دوره می‌رسد (۴۳۲٬۳۲۵ تن). بیشترین رشد سالانه در ۱۴۰۰ رخ داده (+۷٫۸٪ نسبت به ۱۳۹۹) و بیشترین افت سالانه در ۱۳۹۴ ثبت شده (−۸٫۷٪ نسبت به ۱۳۹۳).

روند گازهای گلخانه‌ای

۶) دی‌اکسید کربن (CO2)

CO2 در ۱۳۹۴ افت می‌کند (کمینه دوره: ۵۶۵٬۹۵۳٬۶۵۱ تن)، اما از ۱۳۹۵ به بعد روند صعودی ادامه‌دار شکل می‌گیرد و در ۱۴۰۰ به بیشینه دوره می‌رسد (۷۲۵٬۸۲۶٬۸۶۳ تن). بزرگ‌ترین رشد سالانه CO2 در ۱۴۰۰ ثبت شده (+۶٫۴٪ نسبت به ۱۳۹۹) و بزرگ‌ترین افت سالانه در ۱۳۹۴ رخ داده (−۲٫۵٪ نسبت به ۱۳۹۳).

۷) متان (CH4)

CH4 از ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۸ روند افزایشی دارد و سپس در ۱۳۹۹ افت محسوسی ثبت می‌شود (بزرگ‌ترین کاهش سالانه: −۷٫۷٪ نسبت به ۱۳۹۸). در ۱۴۰۰ افزایش تند رخ می‌دهد (بزرگ‌ترین رشد سالانه: +۱۰٫۵٪ نسبت به ۱۳۹۹) و بیشینه دوره در ۱۴۰۰ ثبت می‌شود (۷۱٬۶۲۴ تن). در کل دوره، متان رشد خالص +۲۱٫۰٪ نشان می‌دهد.

۸) اکسید نیتروس (N2O)

N2O در ۱۳۹۴ به کمینه دوره می‌رسد (۱۰٬۹۲۸ تن) و سپس تا ۱۳۹۸ افزایش پیدا می‌کند (بیشینه دوره: ۱۲٬۳۵۶ تن). در ۱۳۹۹ افت رخ می‌دهد (بزرگ‌ترین کاهش سالانه: −۶٫۳٪ نسبت به ۱۳۹۸) و در ۱۴۰۰ دوباره افزایش دیده می‌شود. در مجموع، تغییر خالص دوره مثبت اما محدود است (+۲٫۷٪).

جمع‌بندی‌نهایی

در بازه ۱۳۹۲ تا ۱۴۰۰، مسیر کلی انتشار در کل بخش انرژی با افزایش معنادار CO2 تعریف می‌شود؛ به‌طوری‌که CO2 از حدود ۵۷۶٫۴ میلیون تن به حدود ۷۲۵٫۸ میلیون تن می‌رسد و هم‌زمان سهم غالب خود را در ترکیب وزنی انتشار حفظ می‌کند. در آلاینده‌های هوا، NOx و SPM در انتهای دوره به اوج می‌رسند که نشان‌دهنده فشار بالاتر آلایندگی معیار در ۱۴۰۰ نسبت به سال‌های میانی است. در مقابل، SO2 با وجود بازگشت در سال‌های پایانی، در کل دوره کاهش خالص دارد و کمینه آن در ۱۳۹۶ ثبت می‌شود. الگوی CO نیز یک صعود بلندمدت تا اوج ۱۳۹۸، افت تند در ۱۳۹۹ و بازیابی در ۱۴۰۰ را نشان می‌دهد. در گازهای گلخانه‌ای غیر از CO2، CH4 رشد خالص قابل‌توجه‌تری دارد و N2O پس از افت میانی، با نوسان محدود در سطحی نزدیک به ابتدای دوره پایان می‌یابد.